ÜSTÜN YETENEKLERİN TANILANMASINDA KULLANILAN ÖLÇME ARAÇLARI

          Üstün yetenekler; tarih boyunca insanlara ve toplumlara yön vermiş, bazen Fatih Sultan Mehmet olmuş, bazen Einstain, bazen Dede efendi, Mozart olarak bazen de evreni bize resmeden Picasso olarak karşımıza çıkmıştır. Dünya üzerinde üstün yetenekliler ile ilgili ilk çalışmaları Osmanlı devleti yapmış, Fatih Sultan Mehmet zamanında üstün ve özel yetenekliler için ENDERÛN MEKTEPLERİ açılmış, buradan da Osmanlı devletinin idarecileri, mimarları, müzik adamları, denizcileri vb. alanlarında tarihe yaşadığı devleti ve kendi isimlerini altın harflerle yazdıracak olan üstün yetenekli insanlar yetişmiştir. Osmanlı devletinde Enderûna öğrenci seçimleri özenle yapılmış, fakat öğrenciler alınırken nasıl bir sınavdan geçirildiği ve bu sınavlarda öğrencilere neler sorulduğu ilgili herhangi somut bilgi elde edilememiştir. Osmanlıda durum böyle iken dünya da 1860’lı yıllarda zekâ kavramının farkına varmış ve zekâ ile ilgili çalışmalar Sperman tarafından başlatılmıştır. Zekâ ile ilgili çalışmalar ile beraber zekanın da ölçülebileceği düşünceleri oluşmaya başlamıştır.

ZEKA TESTLERİ VE ÖLÇME;

          Bilimsel manada ilk defa zekanın ölçülmesi 1890’lı yıllarda yapılmıştır. Alfred Binet ve Theodore Simon Pariste yaşayan sokak çocukları arasından zeka özürlülerin tespit edilmesi amacıyla bir test geliştirmiş ve uygulamıştır.  Daha sonra Amerikalı Terman bu testi normal ve üstün zekâlıları ayırmak için 1916 da Stanford-Binet Intelligence scala adıyla insanlığın hizmetine sunmuştur(Akarsu 2001,s.9).  Daha sonraları ise şu an en yaygın olarak kullanılan “Weschler Intelligence Scala For Children” kullanılmaya başlanmıştır.

          Tüm zekâ testleri bir zekâ kuramına dayanır. İlk zekâ kuramı, henüz zekâ testlerinin var olmadığı yıllarda ortaya atılan ve bu nedenle öğretmen ve öğrenci değerlendirmelerine dayanarak geliştirilen Spearman ın (1863-1945) İki Faktör Kuramı'dır. Spearman, kendi geliştirdiği faktör analizi tekniğiyle yaptığı analizler sonucu tüm zihni etkinliklerde ortak olan genel bir zihni enerji olduğunu saptamış ve buna da g faktörü demiştir. Bugün hâlâ sözü edilen genel zekâ (g) bu g faktörüdür.

“        Sperman zekânın genel (g) ve özel (s) faktörlerinden oluştuğunu belirtmektedir. Spermanın iki faktör kuramına karşın Thorndike, Thurstone, Buzan ve Keane, Gardner gibi isimler zekâyı çoklu faktör kuramlarıyla açıklamaya çalışmışlardır. Thorndike soyut, sosyal ve mekanik olmak üzere üç tür zekadan söz etmiştir. Thurstone ise zekanın 52 faktörden oluştuğunu öne sürmüş ve bunlardan 7 temel faktörü tanımlayarak bu faktörleri yetenek olarak adlandırmıştır”(Can, 2005 s.153). bu yetenekleri ölçmek için ise “Primary Mental Abilities” adıyla  ülkemizde Temel Kabiliyetler Testi olarak bilinen ve kullanılan T.K.T. Testi’ni geliştirmiştir.  Bu yetenekler; Sayısal Yetenek, Sözel Yetenek, Yersel Yetenek, Kelime akıcılığı Yeteneği, Akıl Yürütme, Anlamsız öğrenme ve Algısallıktır.

Zeka kavramı ve tanımı:

              Zeka kavramıyla ilgili farklı tanımlar yapılmış birçok kaynakta zeka ve yetenek ayrı değerlendirilmiş fakat en son yapılan tanımlarda; zeka ve yetenek aynı anlamda kullanılmaya başlanmıştır. Tanımların hemen hemen birleştiği noktalar zekanın geliştirilebilir olduğu ve biyolojik temellerinin olduğudur.

               Gardner’e göre Zekâ: “Sorun çözme ya da ürün yaratma yeteneğidir”. (sungur,2003,s.25) Gardner’ın çoklu zeka kavramı dünya tarafından en fazla kabul gören teorilerdendir ve eğitim bilimciler planlamalarını bu teoriler üzerine kurmaktadır. Gardner zekâyla ilgili şu genellemelerde bulunmuştur.

1-     Geliştirilebilir.

2-     Çok yönlüdür.

3-     Bir bütünlük arzeder.

4-     Her insan tüm zekâlara farklı düzeylerde sahiptir.  Gardner çoklu zeka kuramına göre bireylerde şu zeka türleri görülür. a) Dille ilgili sözel zeka, b) Mantıksal matematiksel zeka, c) Uzay ilişkilerine ilişkin spatial zeka, (Şekil uzay) d) müzik zekası, e) Bedensel Kinestetik zeka f) Kişiler arası zeka, g) Benlik zekası ve h) Doğal zekadır.

            Zekâ genel anlamda yukarıdaki gibi tanımlanmakla beraber; birçok eğitim bilimci ve psikolog zekânın farklı türleri üzerinde durmuştur. Bunlardan bizim için en önemlisi hiç şüphesiz üstün zekâ kavramı ve tanımıdır. Ataman Üstün Zekâ veya Üstün yeteneği: “Bir veya Birden fazla yetenek alanında, yaşıtlarından çok üstün zekâya veya yeteneğe sahip olmak, diğer alanlarda yaşıtlarıyla aynı düzeyde olmaktır”(Ataman;2005,s.179) şeklinde tanımlamıştır. Yine aynı kaynakta ataman, Üstün zekâlılar için; geçerli ve güvenilir zekâ testlerinde sürekli olarak 130 ve daha yukarı zekâ bölümü (ZB) sağlayan; kendi yaşıtlarından rastgele seçilmiş bir kümenin %98’inden üstün olanlara verilen addır. Demiştir.

          “Dünya sağlık örgütünün önerdiği ve bu alanda araştırma yapan pek çok araştırmacının da benimsediği 130 zeka bölümü (IQ) ve üstü zihinsel kapasiteye sahip kişiler Üstün Yetenekli kişiler olarak tanımlanmaktadır. (Uzun, 2004 s.18)

          Üstün zeka kavramını sayıyla ifade eden literatür 120 (ÖZSOY 1984: 31), (enç;2005,s.92) (Topses:1997)).sayısını üstün yetenek sınırı kabul ederken; Uzun ve Atamanın tanımındaki ölçümlerin farklı olmasının sebebi yayın tarihinden kaynaklanmaktadır. Dünya sağlık örgütü ve bilim adamları her iki yılda zeka puanlarının; değişen ve gelişen teknoloji, bilim alanındaki bulguların eğitime aktarılması, tv okul öncesi eğitim ortamlarının hayatımıza girmesi ve öğrenme ortamlarının zenginleşmesi gibi nedenlere dayanarak bir zeka puanı yukarı çekmişlerdir.

Üstün yeteneklilerin tanılanması;

        Üstün yeteneklilerin tanılanmasıyla ilgili olarak çeşitli yöntemler kullanılmaktadır.  Öğrencinin arkadaşının, velisinin veya öğretmeninin yönlendirilmesi veya aday gösterilmesi üzerine başlıca dört ana başlık altında ölçme yapılarak tanılanma yapılmaktadır.

1- Gelişim Profillerinin Çıkarılması: Öğrencilerin veya bireylerin, yaşıtlarıyla kıyaslanması temeline dayanmaktadır. Daha çok okul öncesi öğrenciler için kullanılır. Ülkemizde en belirgin kullanılanları, Denver II, Gazi Üniversitesi Çocuk Gelişim bölümünün geliştirdiği “Gazi Erken Çocukluk Gelişimi Değerlendirme Aracı” GEÇDA, Ankara Üniversitesi tarafından geliştirilen Ankara Gelişim Envanteri “AGDA” dır.

2- Grup Testleri: Birden fazla öğrenciye aynı anda uygulanabilen ölçme araçlarıdır. Ülkemizde en yaygın kullanılanları; Temel kabiliyetler testi, TKT 5-7, TKT 7-11, ve Temel Yetenekler Testi TYT 6-8 ve TYT 9-11 dir.

3- Başarı Testleri: Öğrencilerin başarılarının ölçüldüğü testlerdir. SBS ve ÖSS en yaygın olanıdır.

4- Bireysel Zeka Testleri: öğrencilerin veya bireylerin güçlü-zayıf veya üstün veya özel yeteneklerini belirlemek için kullanılan ölçme araçlarıdır. En yaygın kullananları, Stanford-Binet,  Leiter, weschlerdir.

              Üstün yeteneklerin tanılanmasıyla ilgili olarak bu testlerin yanında Yaratıcı zeka testleri ve Eleştirel zeka testleri de kullanılmaya başlanmıştır.  Ülkemizde tanılamalar; Testler konusunda Uzmanlaşmış psikologlar veya Rehberlik araştırma merkezleri tarafından yapılmaktadır.

Ülkemizde kullanılan ölçme araçları,

Bu testler arasında en fazla kullanılan zeka testleri; Stanford-Binet Zeka testi, Leiter Zeka testi ve Wechsler Zeka testidir.

Standford-Binet Zeka Testi: Stanford Binet Zekâ Testi 2 yaş ile 35 yaş arası bireylere uygulanabilen ve zihinsel performans ölçen bir testtir. Uzman kontrolünde yönergelere göre yapılır. Uygulamada süre kısıtlaması yoktur.

Leiter Zeka Testi: Özellikle işitme ve konuşma engeli olanlar ve dil hâkimiyeti olmayanlara (örn. yabancılara veya alt-kültür mensuplarına) uygulanmaktadır. Leiter görsel algılama, dikkat ve eşleştirme-ayırt etme gibi yeteneklerin kullanımını içeren bir testtir. Sözel iletişim, kelime bilgisi, aritmetik, soyut yargılama, yorumlama içermemektedir. Bu da kısıtlı ölçümlemeye yol açmakla birlikte testör yanlılıklarını asgariye indirmektedir. http://www.zen.com.tr/olcum-zeka.php 9/01/2009

Weschler Zeka Testi: Wechsler Zekâ Testleri: Zeka testleri içerisinde en yaygın olarak kullanılanıdır. Psikolog David Wechsler tarafından ilk defa 1939 yılında yetişkinler için geliştirilmiştir. Daha sonra bazı değişiklikler yapılmıştır. 1974 yılında bu gün ülkemizde kullanılan WISC- R (Wechsler Intelligence Scale For Children – Revised ) halini almıştır. Wechler testinin üç ayrı kullanımı vardır. 2-6 yaş arası olanın WPPSI’dır 6-16 yaş bireyler için WİSC-R, 16 ve üstü yetişkinler için WAIS testidir.

Wechsler’e ait her üç test takımında sözel ve performans bölümleri yer almakta ve her bölüm kendi içinde alt bölümlere ayrılmaktadır. Sözel bölümde yer alan alt testlerle bireylerin genel bilgi düzeyleri, benzerlikleri bulma, sözcük hazinesi, aritmetik, yargılama ve sayıları hatırlama gibi yetenekleri belirlenir. Performans bölümünde bulunan alt testlerle bireylerin resim tamamlama, resim düzenleme, küplerle desen oluşturma, parçaları birleştirme, şifre çözme, labirentlerden geçme gibi eylemsel performansları ölçülür. Wechsler testlerinde sonuç standart sapma yöntemiyle bulunur. http://www.cetinozbey.com/index.php?option=com_content&task=view&id=179&Itemid=29/1/2009

Ülkemizde WİSC-R revize edilmiş hali kullanılmaktadır. Birçok Avrupa ülkesi WİSC-III’ü kullanmaktadır. ABD ise WİSC-IV kullanılmaktadır.

Zeka Testeleri “ZB (IQ= ZEKA YAŞI/TAKVİM YAŞIX100” (Topses,1997,s.78) formülüyle hesaplanır. Zeka testleriyle ölçülen her zeka düzeyleri ise, belirli bir terimle anlatılmaktadır.

(enç;2005,s.92)

             Sonuç: Zekânın ölçülmesiyle ilgili yapılan çalışmalar devam etmektedir. Bilim ve Teknolojideki gelişmelerin zekânın ölçülmesine transferinde henüz istenilen düzey yakalanamamıştır. Zekanın ölçülmesiyle ilgili zeka testleri geliştirilmeli, geliştirilen zeka testleri ise kendi kültürümüze uyarlanarak kullanımına başlanmalıdır. Zekânın biyolojik temelleri konusunda yapılan çalışmalar artırılmalı ve nörolojik tanılama dönemine geçilmesi gerekliliği her geçen gün artmaktadır. WİSC-IV’ ve Stanford-Binet IV ülkemiz normlarına uyarlamaları yapılarak kullanıma sunulmalıdır.13.02.2009

Hasan YILDIZ

ANKARA BİLİM VE SANAT MERKEZİ REHBER ÖĞRETMENİ

DİĞER YAZILARI

TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE MODERLEŞME HAREKETLERİ

PRAHA MA BU İŞLERİ ÇETO

YENİDEN BAŞLAMAK GEREK !!!! 

Hızlı ve Etkili Okuma

Etkin Dinleme ve Not Tutma

Eğitimin Önemi ve Okul Başarısının Üç Temel Prensbi